تاریخ معماری جهان (کتاب)

تاریخ معماری جهان 

(توضیحاتی کامل همراه با عکس)

ادامه نوشته

تاثیر معماری بر فرهنگ(معماری به عنوان بستر فرهنگ)

معماری به عنوان بستر فرهنگ

“تمامی سبکهای بزرگ هنگامی که از درون به آنها نگاه کنیم گنجینه های معنوی به شمار می روند. اما وقتی که آنها را تنها به عنوان یک سبک تقلید کنیم این گنجینه ها به مقابری تبدیل میشوند برای یک زندگی پایان یافته”

فرانک لوید رایت

هر جامعه ای با هر سیستمی که اداره شود و هر نوع ایدئولوژی که بر آن حاکم باشد دارای اهداف و آرمانهای خاص خود می باشد.وظیفه اصلی فرهنگ نمایش این ایده های ذهنی است به وسیله

ادامه نوشته

فرهنگ و معماری ( هویت فرهنگی در معماری)

بازتاب هویت فرهنگی در معماری

شايد به ندرت بتوان هنري يافت كه به اندازه معماري با زندگي مردم پيوند داشته باشد . عوامل و پديده هاي مختلفي وجود دارند كه در شكل دهي فضاهاي معماري نقش دارد . فرهنگ يكي از عوامل مهم در چگونگي شكل گيري فضاهاي معماري به شمار مي آيد . گاهي برخي فرهنگ را حتي مهمتر از اقليم عامل درجه اول برمي شمارند.

ادامه نوشته

راز سنگ ساعت مسجد امام (شاه عباسی) اصفهان

چکیدهدر حیاط غربی مسجد امام (شاه عباسی) اصفهان، واقع در میدان نقش جهان، قطعه سنگی در کناردیوار شمالی نصب شده است که در تمام روزهای سال (۳۶۵ روز) هنگام نیم روز، لحظه ی ظهر را بدون سایه نشان می دهد. آن گاه موذن بر گلدسته می رود و مردم شهر را به نماز فرا می خواند.
راز این سنگ تنها در نحوه ی تابش آفتاب نیست، بلکه در نحوه ی پوشاندن سایه توسط سنگ دیگری است که در کنار سنگ اصلی نصب گردیده است و مجموعاً با سنگ اصلی یک ذوزنقه را تشکیل می دهند و آفتاب در لحظه ی ظهر بر بدنه ی خارجی آن مماس می تابد.
کلید واژه ها: سایه، سنگ ساعت، نیم روز، آفتاب نما …

ادامه نوشته

تاثیر فرهنگ ایران بر معماری

مبانی فرهنگ ایران و تاثیر آن بر معماری

فرهنگها مظاهر گوناگونی دارند. به رغم تفاوتهای ظاهری، مظاهر هرفرهنگ دارای شباهتهایی انکارناپذیرند. به طور مثال شباهت ادبیات و معماری و طرز لباس پوشیدن و آداب و رسوم ژاپنیان قرن هفدهم آشکار است. این شباهتها ناشی از ارتزاق هر یک از مظاهر فرهنگی از اصول و مبانی مشترک در فرهنگ است . در فرهنگ ایران در ادبیات فارسی کلمات گنجایش معانی بلند و عمیق را ندارد و به همین منظور شعرا و نویسندگان از استعاره، ایهام، کنایه و سایر صنایع ادبی برای رساندن مفهوم کلام و مقصود خود استفاده میکردند. پس الفاظ یک شعر دارای ماهیتی مادی هستند که برای بیان مفاهیم غیر مادی وضع شدهاند.

ادامه نوشته

تاثیر فرهنگ بر معماری

فرهنگ را در تعریفی کلی می توان محصول تلاشهای متفاوت انسان در راه خلق و آفرینش دانست که از آزادی عمل واراده او سرچشمه میگیرد. مجموعه آداب، عقاید، باورها و سنن یک جامعه که عمدتاً از دورن منبعث شده و در بدو امر نیز درون را تحت تاثیر قرار می دهند، فرهنگ را به وجود می آورند. گرایش اساسی کمال طلبی پایه ریز شالوده فرهنگهاست. کمال طلبی زیر بنای جهان بینی فرهنگی را ساخته و مبانی فکری و نظری آن را تنظیم میکند. و این مبانی به نوبه خود اقدام به ارایه کالبدها و قوالبی در عرصه جوامع می نمایند که نمودی از آن زیر ساختها به شمار می آیند. ادبیات، هنر، مذاهب، عرف ، سنت و … از جمله مجاری تبلور یافتن روح فرهنگ یک جامعه میباشد و از این میان روی صحبت ما هنر و در میان ارکان هفت گانه آن تکیه برمعماری به عنوان یکی از عمده ترین محورهایی

ادامه نوشته

نقش فرهنگ در فرم های معماری (مسجد وزيرخان، سبك خراساني، معماري اسلامي، لاهور، هنر شب هقاره)

بررسي تأثير سبك معماري

و مناسبات فرهنگي  هنري ايراني

در ساخت بقعة خراسان لاهور

دكتر سيدكمال حاج سيّدجوادي*

چکیده

مه مترين جلوة معماري مذهبي جهان اسلام، طراحي و ساخت مسجد بوده كه در اين ميان مساجد ايران در ارائه وتجسم شكوه

و جلال و جمال عالم قدسي در خانة خدا نقش مهمي ايفا كرد هاند.

مكتب معماري خراسان شيو هاي بود كه با آن مساجد چهار ايواني در خراسان بزرگ شكل گرفت و آرام آرام شرق و غرب

دنياي اسلام را در نورديد و وارد شبه قارة هند و پاكستان شد. در دورة گوركانيان هند و اوج ساخت شاهكارهاي معماري آن عصر

كه در زمان شا هجهان م يباشد و معاصر پيدايش مكتب اصفهان در هنر و معماري ايران بوده، شاهد بناي مسجدي ب هنام وزيرخان

هستيم كه مورخان آن را بقعة خراسان ناميد هاند.

در اين مقاله، تاريخ مختصات و مشخصات معماري و ويژگ يهاي اين مسجد با استفاده از مطالعات كتابخان هاي و منابع بومي و

همچنين بررسي ميداني مورد ارزيابي قرار گرفته و نشان داده شده كه چگونه در ساختمان آن ستوه معماري خراسان و تزيينات

وابسته به معماري مكتب اصفهان درهم آميخته و نمونة كوچكي از تركيب «مسجد  مدرسه، مزار، بازار » با تقليدي همه جانبه

از مجموعة حرم مطهر حضرت رضا)ع(، مسجد گوهرشاد، مدرس ههاي ديني و بازار پيوسته به آن، در لاهور پاكستان شكل گرفته

و نمادي ماندگار از تأثير نفوذ فرهنگ و هنر ايران اسلامي در طي قرون گرديده است.

كليد واژ هها: مسجد وزيرخان، سبك خراساني، معماري اسلامي، لاهور، هنر شب هقاره

* استاديار گروه باستا نشناسي، مركز آموزش عالي سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري ( ([e-mail]

تاریخ دریافت مقاله: 9/ 8/ 1390

تاریخ پذیرش مقاله: 14 / 11 / 1390

28

فصلنامه سال اول، شماره 1، زمستان 1390

مقدمه

لاهور مركز ايالت پنجاب پاكستان شهري است باستاني

و فرهنگي بر كرانة رود راوي ) 557 : .)Crystal, 2006

دوران شكوفايي آن با ورود اسلام به شبه قارة هند

شروع م يشود و در دوران بابريان يا گوركانيان هند

) 239  5721 ق( به اوج م يرسد و مركز زبان، ادبيات،

فرهنگ و هنر ايران م يشود و د هها مسجد، معبد،

باغ، مدرسه و بناهاي تاريخي ديگر را در خويش جاي

م يدهد ) 171 : Frishman, 1997 ( كه طرح و نقش بيشتر

آنها تحت تأثير مستقيم و غيرمستقيم هنر ايران م يباشد

)محمدلطي فخان، 1975 : 51 (.

آرامگاه علامه دكتر محمد اقبال ) 1293  1357 ق( شاعر

ملي پاكستان كه بيشتر آثارش به زبان فارسي است، در اين

شهر جلو هگري م يكند )حاج سيدجوادي، 1991 : 459 (.

در شب هقاره مؤمنان و علاقمندان به تشيّع، فرهنگ

و هنر ايران كوشش م يكردند تا يادگارهايي نمادگونه

از آثار ديني و هنر ايراني در سرزمين خود برپاي دارند.

«امام باره »ها، مساجد و مزارات نمونة بارز و تمثيلي

كوچك، و يادماني از بناهايي هستند كه از معماري

ايراني تأثير مستقيم پذيرفت هاند. امام بار هها كه در جاي

جاي هند، پاكستان و بنگلادش در گذر زمان ساخته و

پرداخته شد هاند، «حسينيّه »هايي هستند و با تقليد از

بناي حرم مطهر امامان معصوم و در مقياسي كوچ كتر

بنا شد هاند. يكي از مشهورترين اينها، امام بارة بزرگ

«لكنهو » در هند است )اين اما مباره در 1784 م توسط

آص فالدوله ساخته شده است كه شبستان اصلي آن 50

متر طول و 15 متر ارتفاع دارد. 276 : .) Crowther, 1990

ديگري يادمان حرم و ضريح مطهر حضرت ثام نالحجج)ع(

در مشهد مقدس كه در عزاخانة حضرت زهرا)ع( در كراچي

پاكستان قرار گرفته است )حاج سيدجوادي، 1991 : 406 (.

غير از اين بناها بسياري از فضاهاي آرامگاهي،

كا خها، با غها و معماري مذهبي ب هويژه مساجد ساخته

شده در اين خطّه نيز ب يشك بهره گرفته از معماري

ايران م يباشد. در اين مقاله به يكي از اين آثار اشاره

م يشود كه آن مسجد وزيرخان لاهور معروف به بقعة

خراسان است.

چندربهان، نويسندة برهمن م ينويسد:

«روز جمعه ارباب فضل و كمال و فُصحاي خو شبيان

و شعراي شيرين زبان و طبقة مردم سخنران از اهل

ايران و توران و هندوستان در بقعة خراسان يعني

مسجد وزيرخان كه ضر بالمثل به قائم روزگار است،

جمع كند و هنگامة سخنراني را گرم م يدارند. و كتب

ب يشمار از عربي و فارسي و سخ نهاي معتبر از تواريخ و

مثنوي و دواوين متقدّمين و متأخرين و منشآت و فقرات

از قصائد و قطعات و نوشتجات خو شنويسان روزگار و

سايرآلات و ادوات مشق از هر قسم و هر خمس درين

بقعه چند به غرض خريد و فروخت م يآمد » ) چندربهان

.)430/2 :1965

اين مسجد كه اي نگونه محل فعاليت گسترده براي

پيوند فرهنگ ايران با مردم فرهيختة ساكن لاهور بوده،

به دستور وزيري دانشمند و پزشكي عال يقدر به نام

حكيم عل يالدين و مشهور به نواب وزيرخان پنجاب،

ساخته شده است. محمدصالح كنبوه در كتاب عمل

صالح )كنبوه، 1976 : 2/ 233 ( در وقايع سال 1030 ق

درخصوص انتصاب وي م ينويسد:

«شاه جهان در اين سال وزيرخان را به منصب پنج

هزاري با خلعت مرصع و علم و نقاره و اسب و خيل

منصوب كرد ». وي در 1031 ق در سال پنجم سلطنت

شا هجهان به حكومت يا صوب هداري ايالت پنجاب منصوب

شد )سيدلطيف، 1992 : 231 (.

او حاكمي بسيار خيّر بوده، و عمران و آبادي فراواني

از وي به يادگار مانده است.

وي در 1050 ق در گذشته است ) 416 : .)Beale, 1975

مؤلف مآث رالامرا دربارة آثار باق يمانده از وي م ينويسد:

«آثار خير بسيار بر روي روزگار گذاشته. در لاهور

«حمام » و «بازار » و «حويلي » )= مجموعة مسكوني(ها

متعدد ساخته، و مسجد جامع بنا كرد كه مرور دهور ناما و بر

صفحة روزگار حادث كرده » )شا هنوازخان، 1969 : 3/ 393 (.

29

فصلنامه سال اول، شماره 1، زمستان 1390

وزيرخان براي ساختن مسجد و ديگر نهادهاي خود

از هنرمندان ايراني بهر هها گرفت، در مآث رالامرا اشاره

شده: «وزيرخان از راهنماي يهاي محمدطاهر خراساني

كه از اهالي مشهد بود، در طراحي و ساختن مسجد

استفاده كرد » )همان: 3/ 49 (.

و بدين ترتيب مسجد وزيرخان ب هعنوان يكي از آثار

باشكوه تحت تأثير سبك خراساني و به تقليد از معماري

آستان مبارك حضرت رضا)ع( و مسجد جامع گوهرشاد

و مجموعة اطراف آن )ش: 1( در لاهور ساخته شد.

در شهر لاهور مزار چند تن از عارفان بزرگ موجود

است كه نخستين و معرو فترين آن بقعة داتا گنج بخش،

آرامگاه علي هجويري صاحب كتاب كش فالمحجوب

بود )نفيسي، 1348 : 1/ 65 ( و ديگري مزار سيداسحاق

كازروني يا گازروني است. اين عارف غير از شيخ اسحاق

كازروني كه كتاب فردوس المرشديه در اوصاف وي

تدوين شده، و مزارش در كازرون است، م يباشد.

چون هجويري داراي بارگاه، آستانه و مزار بسيار

باشكوه و عظيمي بود؛ بنابراين محل دفن سيداسحاق

كازروني را ب هعنوان تقليدي براي ساختن نمادي از بقعة

خراسان در لاهور انتخاب كرده، و مسجد بزرگ وزيرخان

اين مزار را در صحن خود جاي داده است.

سيد اسحاق كازروني معروف به «حضرت ميران

پادشاه » متوفي 786 ق بوده است )لعلي، 1376 : 106

و اكرم، 2000 : 39 (.

مزار ميران پادشاه، نزديك دروازة دهلي در مركز

لاهور بود؛ از اي نرو، اين مكان و فضاهاي اطراف آن را

براي ساختن مسجد مورد استفاده قرار دادند )لعلي: 108

و قريشي: 173 (.

ماده تاريخ وفاتش را «بس مالله الرحمن الرحيم »

نوشت هاند:

سيد اسحاق ولي پادشاه

گشت كز اين شب چو به جنّت مقيم

سال وفاتش عجب آمد ز دل

«بس مالله الرحمن الرحيم »

به خاطر داشته باشيم كه در دور ههاي قبل از شا هجهان

مانند دورة همايون )ق 739  059 (، اكبر )ق 639  4101 ( و

جهانگير )ق 4101  7301 ( معماران ايراني فراواني به هند

رفتند و با مساعدت وزيران باتدبيري همانند عبدالرحيم

خان خانان )حليم، 1731 : 52 ( آثار فراواني براساس

سب كهاي ايراني ب هوجود آوردند )نهاوندي، 1391 : 106 (.

نمونه آن معمار محمدعلي خراساني است كه طراحي

مسجدي در كنار مزار سيداسحاق كازروني انجام پذيرفت.

اين نوع مسجدها از نظر عملكرد و طراحي انواع

گوناگوني دارد: مساجدي كه درواقع مسجد  مدرسه

هستند، در اين مساجد هم فضاهاي مورد نياز نمازگزاران

و هم حجر ههاي طلاب و مدر سهايي مخصوص درس و

بحث پي شبيني شده است.

در شيوة خراساني مساجد چهار ايواني  بدون تكيه

بر طراحي مكا نهايي مخصوص مدرسه  همواره فعاليت

درس و بحث را در خود جاي داده بود، و در كنار آن

در همين سبك مدرس ههاي ديني ب هصورت مجزا و

ويژه ساخته شده و نيز بناهايي شامل طراحي كالبدي،

«مسجد  مدرسه مزار » در دو شكل، نوع اول تكيه و

اساس مزار است و در كنار آن مسجد ساخته شده است.

از اين نمونه مسجد  آرامگاه در خراسان بزرگ در بخارا،

مرو و سمرقند در عصر تيموريان فراوان ديده م يشود و

)مانند مسجد ابونصر پارسا در بلخ، مسجد مزار اصحاب

در مرو، مسجد تومان آغا در شاه زند سمرقند و مسجد

مزار گازرگاه هرات )ش 2(( )پوگاچنكووا، 1387 : 76 (.

در اين بناها مزار در جايگاه نخست قرار دارد و سپس

مسجد و به مرور در كنار مجموعه مدرسه هم ايجاد

شده است و سپس آرام آرام در اطراف آن فضاهايي

براي خريد و فروش و ايجاد بازار ب هوجود آمده است.

در شكل دوم اساس مسجد است و سپس مدرسه و

مزار در مرحلة بعد قرار دارد كه نمونة آن در مجموعة

بسطام است. مسجد كالبد اصلي بوده و در داخل مسجد

مكا نهايي براي مَدْرس استفاده شده، و در صحن مسجد

مزار بايزيد بسطامي قرار گرفته است و در بيرون آن و

30

فصلنامه سال اول، شماره 1، زمستان 1390

مجاورت آن نيز مردم بساط تجارت خويش را كم و بيش

م يگسترانيد هاند.

دورة شا هجهان )ق 8601  7301 ( ) )Black, 1999:34

كه دورة اوج و تعالي هنر معماري و عصر طلايي ساختن

مساجد در شبه قاره است. شاهكار تاج محل متعلق به

اين عصر بوده، و چون شاه جهان خود را «مجددالاسلام »

م يخوانده، توجهي بسيار ويژه به ساختن و تعمير مساجد

و مدارس ديني داشته است ) 711 : Koch, 1991 ( و بدين

لحاظ، به نظر م يرسد كه براي طراحي مسجد وزيرخان

مطالعات فراواني انجام پذيرفته، و اطلاعات جامعي

از مساجد ايران فراهم آمده است و با كمك معماران

ايراني اين مسجد ب هعنوان مسجد  مزار، مدرسه و بازار،

طراحي شده و در مدت كوتاه پنج و شش سال به اتمام

رسيده است.

روش كار

نويسنده بارها از اين مسجد بازديد و از نزديك آن را مورد

مطالعه قرار داده، و مشاهدات را با نقشة مسجد و نماهاي

موجود از آن كه توسط استاد پاكستاني مرحوم دكتر

محمد عبدالله چغتاتي در 50 سال پيش تهيه شده بود،

تطبيق داده است. د هها بازديدكنندة علاقمند در اينترنت

اطلاعات گوناگوني از آن منتشر كرده، و دانشمندان و

تاري خنگاران نيز حسب مورد اشاره داشت هاند. بنابراين اين

مقاله براساس پژوه شهاي ميداني، مطالعات كتابخان هاي

و آراء دانشمندان و هنرمندان پاكستاني نگاشته شده است.

يافت هها

الف: معمار اصلي مسجد

معمار اصلي مسجد «احمد معمار لاهوري » است.

نم يدانيم او قبلاً به خراسان سفر كرده و يا از ايرانيان

مهاجر به هند  كه در آن روزگار فراوان بودند  اطلاعات

لازم را گرفته، ولي با كمك معمار ايراني محمدطاهر

خراساني مشهدي طرح عظيم مسجد وزيرخان را در

مركز لاهور ريخته است.

ب: مساحت مسجد

مسجد ب هصورت مستطيل و به طول حدود 86 متر و

عرض 48 متر م يباشد و مساحت كل آن بالغ بر 4 هزار

متر مربع است.

مسجد ب هصورت بناي چهار ايواني با حياط مركزي

طراحي شده است )ش 3(؛ هر يك از اين ايوا نها به

فضاهاي ديگر متصل م يشوند؛ ولي اين مسجد تنها

داراي يك شبستان براي اقامه نماز م يباشد. به دليل

وجود مزار در صحن مسجد، ايوا نهاي جبهة شمالي و

جنوبي محور در وسط حياط و صحن قرار ندارند، اما در

مقابل يكديگر ب هصورت قرينه قد افراشت هاند )ش 4و 5(.

ج: عناصر تش يك لدهندة طراحي مسجد

1. صحن مسجد

صحن مسجد مساحتي، مستطيل گونه، به ابعاد حدود

50 متر طول و 40 متر عرض دارد كه مزار سيد اسحاق

كازروني در جنوب غربي صحن قرار گرفته و آن در

حظير هاي با نردة مشبك با يك كوشك كوچك احاطه

شده است.

در محور مركزي ايوان شمالي و جنوبي، حوض

آب براي وضو قرار دارد. كف مسجد ب هصورتي بسيار

هنرمندانه با نق شهاي هندسي آجر فرش شده، و با نظم

هندسي ه مآهنگ در طر حهاي گوناگون با دقت تمام

قرين هسازي گرديده است كه با نمون ههايي از گره چيني

مسطح 13 طرح هندسي متفاوت در ك فسازي صحن

مورد استفاده قرار گرفته است.

2. شبستان اصلي

اين شبستان كه در جهت غربي مسجد واقع شده، و از

سطح صحن بلندتر بوده و تنها شبستان اين مسجد بزرگ

براي اقامة نماز م يباشد. طول آن حدود 40 متر و عرض

آن حدود 13 متر و درمجموع 530 مترمربع است، و

شامل پنج رواق با سقف مستدير گنبدي با شكل نوك تيز

31

فصلنامه سال اول، شماره 1، زمستان 1390

و قوس تند شلغمي م يباشد، گنبد اصلي در وسط ورودي

اين شبستان يك فضاي هشت ضلعي را پوشانيده است.

قطر گنبد مركزي 7 متر و ارتفاع آن حدود 5/ 9 متر

م يباشد، دو گنبد كوچ كتر در جبهة راست قرينة آن در

جبهة چپ با قطر 7/ 5 متر و ارتفاع 5/ 6 متر است. شكل

قوس گنبدها پيازي شكل و ب هصورت دو پوشش است.

ورودي اصلي از حياط ب هوسيلة يك پي شطاق شامل

يك فرورفتگي بزرگ مانند ايوان با طاق قوسي شكل

مسقف متشكل از يك جناح و پنج دهانة طا قگونه است.

3. محراب و منبر

محراب اصلي مسجد در وسط ديوار قبله به صورت فرورفتگي

در داخل آن قرار گرفته، و با نقش و نگارين ههاي كاش يكاري

و تزيين آيات قرآني پوشيده شده، مقرن سها و كاربند يهاي

درون آن محرا بهاي مكتب اصفهان را تداعي م يكند

)ش 6( و در كنار محراب، منبري چوبي ب هصورت منب تكاري

شده قرار گرفته است )ش 7(.

4. پيش طاق و فضاهاي جنبي

ايوان شرقي مسجد  كه ورودي داخل مركز آن از بيرون

است  32 حجره را شامل م يشود و با ارتباط با فضاي

بازي از خارج مسجد و با حدود يك متر و نيم در زير

سطح حياط قرار دارد كه 22 مغازه در جبهة راست و

قرينة آن در جهت چپ و دو مغازه نيز در داخل هشتي

راهرو آن قرار گرفته است.

اين فروشگا هها ويژة خريد و فروش اقلام فرهنگي مانند

كتاب و ادوات كتابت هستند، هما نگونه كه در گزارش

چهارچمن ملاحظه كرديم.

5. جبهة جنوبي و شمالي

در هر دو جبهه دو ورودي بزرگ ب هعنوان پيش طاق

متشكل از يك ايوان و از درون آنها به حجر ههاي متقارن

از روب هرو در دو سوي آن كه در يك طرف 5 حجره و

در يك طرف ديگر 7 حجره قرار گرفت هاند و ب هصورت

طاق نما اطراف حياط مسجد را با ساز هاي متكامل و

ي كپارچه جلوه م يدهند. حجر ههاي بزر گتر اين بخش

ب هعنوان مَدْرس استفاده م يشده است.

6. منار هها

4 مناره در چهارسوي صحن با ارتفاع 6/ 32 متر ساخته

شده است. اين مناره با پلكاني مدور از درون مؤذّن را به

بالاي آن م يبرد، و در يك فضاي هشت ضلعي گلدستة

مناره بر روي آن چش منواز است.

4 مناره در هر سوي كشش و عظمت بصري را در

فضايي متعادل و روحاني القا م يكند )ش 8(.

7. تزيينات وابسته به معماري مسجد

استفاده از كاش يكاري و آجركاري، كاربندي و مقرنس

در جا يجاي مسجد به چشم م يخورد، تلفيق آجر با

كاش يهاي هفت رنگ، با نق شها و نگارين ههاي اسليمي و

خطايي )ش 9(، اشكال گياهي و نباتي و نيز تركي بهايي

از اشكال هندسي نظير مثلث، مربع و دايره، فضايي كاملاً

مشابه با مساجد ايران را به ارمغان آورده است )ش 10 (.

به خاطر داشته باشيم كه اين مسجد يك نمونه نادر در

استفاده از كاش يكاري در سطح و نماي خارجي و داخلي

بنا در سراسر شبه قاره است.

كتيب هها

در بخ شهاي مختلف مسجد و در پيشاني نماها،

كتيب ههايي به خط نستعليق و با امضاي «محمدعلي

كاتب » باا شعار فارسي ديده م يشود كه بر روي كاشي هفت

رنگ نقش بسته است، به چند نمونة آن اشاره م يشود:

در ايوان شرقي:

افض لالذكر لااله الا الله محمد رسول الله سنه 1045

***

در عهد ابوالمظفر صاحب قران ثاني

شاه جهان پادشاه غازي اتمام يافت

باني بيت الله ثاني فدوي با اخلاص

مريد خاص الخاص قديم الخدمت وزيرخان )ش 11 (

***

32

فصلنامه سال اول، شماره 1، زمستان 1390

هوالجامع

اين خانه كه هست چون فلك مظهر فيض

دارد چو حريم كعبه سر در سر فيض

بر چهرة اهل قبلة در به مراد

تا حشر گشاده باد همچو در فيض )ش 12 (

***

سال تاريخ بناي مسجد عالي مقام

از خرد چشم بگفتا «سجد هگاه اهل فضل »

***

تاريخ اين بناي چو پرُسيدم از خرد

گفتا بگو كه «باني مسجد وزيرخان » )ش 13 (

***

دهقان درود هميشه اين ني كسرشت

در مزرعه آخرت هر آن چيز كه كشت

در باب عمل بناي خير بگذار

كآخر همه را هست ازين در به بهشت

كتيبه محمدعلي )ش 14 (

ماده تاري خهاي «كلمه افض لالذكر « ،» سجد هگاه اهل

فضل » و «باني مسجد وزيرخان » سال 1045 و 1044

ق را به حساب ابجد نشان م يدهد.

عبارات قرآني ديگر نيز به خط ثلث در مسجد وجود

دارد. در ايوان شرقي، آيةالكرسي )سورة بقره، 255 ( در

ايوان شمالي آية 125 ، 127 و 144 سورة بقره و در

ايوان جنوبي آية مباركه «ان اول بيت وضع للناس »

)آ لعمران، 96 ( و «انما يعمر مساجدالله » )سورة توبه،

18 ( كاتب اين آيات «محمدشريف » و حاجي يوسف

كشميري است. اطلاعات اندكي درباره محمدشريف

وجود دارد )بياني، 1363 : 4 3/ 753 (.

شيوة كتابت

شيوة كتابت اين كتيب هها به سبك ميرعماد سيفي

قزويني است. م يدانيم وي در 1024 ق در اصفهان به

قتل رسيد. او در هند سرشناس بود و چون خبر مرگش

به جهانگير رسيد، گويند: گريه سرداد و اظهار داشت:

«اگر به خدمت من م يفرستادند، به سنگيني وزن او طلا

م يكشيدم ». خواهرزادة ميرعماد، عبدالرشيد ديلمي،

معروف به رشيدا به هند رفت و شيوة او را گسترش

داد )كري مزاده، 1380 : 99 (، ب يشك محمدعلي و ديگر

كتيب هنويسان مسجد بايد از شاگردان رشيدا باشند.

نتيجه

خصوصيات كالبدي معماري و تزيينات دروني و بيروني

مسجد وزيرخان همچون مساجد مشابه خود در شيوة

خراساني ايران و در استفاده از كاش يكاري در نماها

تحت تأثير مكتب اصفهان بوده كه در اين مسجد اين

ويژگ يها به كمال رسيده است.

معماري آن تجل يگاه اعتدال، شكوه، رفعت و

روحانيت و زيبايي آن تمثالي از بهشت و فردوس است

كه نيكوكاران و پرواپيشگان در آن سرانجام ب هصورتي

جاودان ب هسر خواهند برد. مفاهيم عرفانيِ نق شهاي

هندسي آن نمادي از ستارگان، خورشيد و آسمان و اوج

در بالاها و چرخش و حركت در فضاهاي نامتناهي در

عالم موجود و طواف كعبه است.

اين مسجد ب هعنوان فضاي اصلي و مركزي، مجموعة

منسجمي از فضاهاي جنبي ديگر را در خود جاي داده

است و ب هعنوان مسجد  مزار، مدرسه و بازار مشخص

گرديده است.

بدين لحاظ اين مسجدها تلفيقي از عبادت، تعليم

و تعلمّ در كنار آرامگاه شخصي مقدس است و در عين

حال با دنيا و مردم پيوند دارد.

يعني در طراحي آن سه محورِ تزكيه، تعليم و تلاش

مادي ملاحظه م يشود كه تا در پيوند با يكديگر زمين هاي

براي تعالي و پيشرفت معنوي و مادي انسان فراهم

آورد. اين نوع طراحي بازتاب انديشه و بينش صحيح

معمار مسلماني است كه م يخواهد با خلق چنين اثري

جها نبيني اسلامي خود را بنماياند.

در اين معماري تمامي فضاها در خدمت آداب

ديني نماز واهميت دادن به فلسفة وجودي آن بوده، به

33

فصلنامه سال اول، شماره 1، زمستان 1390

گون هاي كه تمام فعالي تهاي جنبي هيچ مزاحمتي براي

نمازگزاران ندارد. عناصر س هگانة طرح هركدام در مكان

مناسب تعريف شده درست در خود قرار گرفته است.

و اين چنين است كه در اين مسجد ادغام خو شنويسي

و نقش و نگارين ههاي گياهي، نباتي و هندسي، كلمه،

درخت و نظم آفرينش، شجرة طيب هاي را القا م يكند

كه اصل آن در سازة ما زميني ثابت و فرع آن در عالم

ملكوت و آسمان است. بدي نترتيب، رابط هاي بين قالب

و محتوا، صورت و معنا و ظرف و مظروف در اثر معماري

مسجد وزيرخان ب هعنوان چكيده و خلاصة هنر معماري

ايران اسلامي در لاهور پاكستان همگان را به تحسين

واداشته است.

منابع

1. اكرم، محمد. ) 2000 م(؛ آثار الاولياء؛ لاهور.

2. بياني، مهدي. ) 1363 ش(، احوال و آثار خو شنويسان، تهران.

3. پوگا چنكووا، گالينا آناتولينا. ) 1387 ش(، شاهكارهاي معماري

آسياي ميانه؛ ترجمة داوود طبايي؛ تهران.

4. جعفر حليم، حسين. ) 1371 ش(، شرح احوال و آثار عبدالرحيم

خان خانان؛ اسلا مآباد.

5. چندربهان. ) 1965 م(، چهارچمن؛ كلكته.

6. حاج سيدجوادي، كمال. ) 1991 م(، ميراث جاويدا ؛ ن اسلا مآباد؛ ج 1

و 2؛

7. سرور لاهوري، غلام. ) 1973 م(، خزينةالاصفيا؛ء لكنهو؛ ]ب يتا[.

8. سيدلطيف. ) 1992 م(، تاريخ لاهور؛ ]ب يجا، ب ينا[.

9. شا هنوازخان، صمصا مالدوله. ) 1969 م(، مآثرالامراء؛ ج 3، لاهور؛

]ب يتا[.

10 . قريشي، عبدالله. مأثر لاهور؛ نقوش؛ لاهور.

11 . نفيسي، سعيد. ) 1368 ش(، تاريخ نظم و نثر در ايران؛ ج 1، تهران.

12 . كري مزاده تبريزي، محمدعلي. ) 1380 ش(، احوال و آثار

ميرعمادالحسني السيفي القزويني؛ لندن.

13 . كنبوه، محمدصالح. ) 1967 م( شا هجهان نامه يا عمل صالح؛ به

كوشش وحيد قريشي، لاهور.

14 . لعل، بيك لعلي. ) 1376 ش( ثمرا تالقُدس من شجرات الأنس، به

تصحيح سيدكمال حاج سيدجوادي، تهران، 1376 .

15 . نهاوندي، عبدالباقي. ) 1931 م(؛ مأثر رحيمي؛ كلكته، 1931 م.

16. Beale, Thomas William. (1975) an oriental

biographical dictionary, lahor.

17. Black, Jeremy. (1999) Encyclopedia of worlp histrry,

London.

18. Chaghata, Andullah. (1975) The Wazir Khan mosque,

lahore.

19. Crowther, Geoff.(1990), India, 1990.

20. Crystal, David. (2006) Penguin Encyclopedia,

London.

21. Frishman, Martin. (1997) The Mosque, London.

22. Koch, Ebba. (1991) Mughal Architecture, Munich.

23. Mumtaz, kamil khan. (1985) Architecture in Pakistan.

Singa8. pore: concept Media pte Ltd.

24. Muhammad wali ulla khan. (1973) Lahore and its

Important monuments, Karachi: Anjuman press.

25. Rajpat, A. B. (1963) Architecture in Pakistan Karachi,

Pakistan publications.

.1

خانه هایی که به طور طبیعی رشد میکنند

خانه هایی که رشد می کنند

چند وقت پیش در سایت TED ایده ای توسط یک معمار مطرح شده بود ، مبنی بر اینکه میتوان خانه هایی ساخت که قابل رشد باشند.

چند وقت پیش در سایت TED ایده ای توسط یک معمار مطرح شده بود ، مبنی بر اینکه میتوان خانه هایی ساخت که قابل رشد باشند. در نگاه اول فکر کردم شاید باز منظور از این حرف کار هایی باشد که معمارانی مانند کولهاس در کارهای خود انجام میدادند، ترکیب یک بنا با تکنولوژی غیر معمول به کار رفته در آن برای مثال،پروژه ی House Life از این معمار – ، ولی واقعا” موضوع خیلی خیلی جالب تر از این حرف ها بود.



Mitchell Joachim، معماریست که این ایده را مطرح میکند، ایده ای که growing homes نام گذاری شده و وقتی وی از رشد خانه ها حرف میزند، منظورش دقیقا” رشد گیاه مانند است.

راهی که وی در این ارائه ی خود توضیح میدهد، به نوعی ترکیب معماری و زیست شناسی است. با کمی جست و جو در اینترنت حتی میتوان ابعاد تازه تری از این کارش را پیدا کرد : وی براساس تغییراتی که درسلولهای گیاهی وحتی سلولهای زنده ی حیوانات داده به فرم هایی دست پیدا کرده که میتواند به عنوان پوسته های خانه مانند کار کند.



به گفته ی خود وی با این روش به راحتی و با کمترین هزینه میتوان شهر هایی درست کرد که سرتاسر سبز باشد و کمترین دخالت را در محیط طبیعی داشته باشند، چرا که این خانه ها خود جزیی از محیط طبیعی محسوب میشوند. حتی شاید این کار به ایجاد چنین شهرهایی هم نکشد، ولی نیمکت هایی را تصور کنید که ریشه در زمین داشته باشند و در عین درخت بودن فضای نشستن شما را نیز فراهم کنند. حتی در این مقیاس هم این کار فوق العاده به نطر میرسد.

در ادامه وی از اوج کار استودیوی خود میگوید : مقطع دیواری که با استفاده از تغییرات در سلول خوک به دست آورده، دیواری که عایق هایش چربی ها و پرده هایش مژه های طبیعیست! کمی منزجر کننده، ولی بی نهایت جالب.

سال هاست که بحث انرژی و معماری سبز بر سر زبان هاست و کشور هایی که واقعا” این نیاز را حس کرده اند، به طور جدی مشغول کار بر روی این نوع از معماری هستند. برای مثال شاید نصفی از مسابقات معماری که برای دانشجویان و شرکت های معماری به صورت جهانی ارائه میشود در باره ی طراحی خانه های سبزاست – که پر واضح است ما در این موضوع کاملا” عقب افتاده ایم –،ولیایدهایکه این معمار مطرح کرده شاید انقلابی در این نوع معماری محسوب شود.